Galaktyki są jak kosmiczne klejnoty, a każda z nich ma charakterystyczny rozmiar i kształt, które ją wyróżniają – pisze we wstępie swojego komunikatu NASA. Do nowej galerii galaktyk wybrano 16 obrazów. Każdy zawiera dane w promieniowaniu X z Obserwatorium Rentgenowskiego Chandra, nałożone na zdjęcia z innych zakresów promieniowania, z instrumentów takich jak Kosmiczny Teleskop Webba, Kosmiczny Teleskop Hubble’a, XPE, Swift, NuSTAR i innych.

Promieniowanie rentgenowskie, znane też jako promieniowanie X, kojarzy nam się na co dzień ze zdjęciami rentgenowskimi w służbie zdrowia. Ale w astronomii jest ono krytyczne w badaniach galaktyk. Na przykład ujawnia gaz rozgrzany do milionów stopni przez wiatry masywnych gwiazd, wypływy materii z okolic supermasywnych czarnych dziur czy pozostałości po wybuchach gwiazd. Przydatne jest też do śledzenia jednych z najgorętszych i najbardziej energetycznych zjawisk galaktycznych. Dzięki temu wiemy, jak galaktyki oddziałują i ewoluują.

Do galerii wybrano galaktyki różnych typów i różnie usytuowane względem Ziemi. Na przykład galaktyki spiralne M 33 i NGC 3938 dają nieprzesłonięty widok na miejsca, w których w ramionach spiralnych występują energetyczne pary gwiazd i zachodzą kosmiczne eksplozje.

Dwie galaktyki spiralne z poprzeczką, NGC 1672 i NGC 1385, pozwalają zobaczyć, w jaki sposób centralne skupiska gwiazd, gazu i pyłu kierują „paliwo” do wewnątrz, rozpoczynają gwałtowne procesy gwiazdotwórcze. Z kolei w NGC 4725 widać, jak powstawanie gwiazd może zostać pobudzone wcześniejszą kolizją z inną galaktyką. W przypadku NGC 4631 i M 82 widzimy je „z boku”, co pozwala obejrzeć gigantyczne halo i superwiatry gazu o temperaturze miliona stopni, docierające na tysiące lat świetlnych.

Kolejną porcją galaktyk są tzw. aktywne jądra galaktyk (zwane przez astronomów AGN-ami, od angielskiego terminu Active Galaxy Nuclei). To w nich supermasywne czarne dziury wysyłają energię w wybuchach i dżetach materii, wpływając na los całej galaktyki. Jako przykład wybrano Centaurus A, w której wyraźnie widać potężny dżet rozciągnięty na dziesiątki tysięcy lat świetlnych od centralnej czarnej dziury.

Z kolei w M 106 dżety od supermasywnej czarnej dziury rozgrzewają otaczający gaz, tworząc ramiona spiralne, które różnią się od typowych ramion galaktyk spiralnych. Jest też M 104, czyli Galaktyka Sombrero, gdzie w gigantycznym zgrubieniu skrywa się supermasywna czarna dziura. Na zdjęciu rentgenowskim widać tutaj rozproszony gaz w halo galaktyki (o temperaturze miliona stopni) i gorące pozostałości gwiazd otaczających rozległe pasma pyłu.

Obserwatorium Rentgenowskie Chandra zostało wyniesione w kosmos przez NASA w 1999 roku, przy pomocy wahadłowca Columbia. Astronautka dowodząca tą misją, Eileen Collins, odwiedziła niedawno Polskę na zaproszenie Festiwalu Fantastyki Pyrkon w Poznaniu w czerwcu br. Teleskop działa już 27 lat.(PAP)

cza/ bar/