Naukowcy często sięgają po elementy kultury popularnej, by nadać ramy swoim pracom; szczególny ślad w publikacjach akademickich pozostawiła muzyka popularna. Spośród wszystkich artystów muzycznych „The Beatles” wydają się być jednymi z najbardziej obecnych w sferze komunikacji naukowej.

Dr Gabriel Budel z Politechniki w Delft (Holandia) i jego współpracownicy wykazali, że tytuły piosenek legendarnego zespołu „The Beatles” oraz fragmenty tekstów zostały wykorzystane w ponad trzech tysiącach tytułów artykułów naukowych z różnych dziedzin.

Korzystając z danych zawartych w bazie naukowej Scopus, naukowcy zidentyfikowali 2237 bezpośrednich odniesień oraz 963 przypadki kreatywnej gry słów.

Wykorzystując starannie opracowaną listę utworów i tekstów "The Beatles", autorzy badań połączyli zautomatyzowane wyszukiwanie fraz w tytułach z nowoczesnymi dużymi modelami językowymi, aby wykryć zarówno dosłowne nawiązania, jak i gry słowne w różnych dziedzinach nauki. Analiza wykazała, że odniesienia te nie ograniczają się do jednej dyscypliny. Dominują medycyna i nauki społeczne, jednak reprezentowane są różnorodne dziedziny, jak informatyka, ekonomia, nauki o środowisku oraz nauki humanistyczne i sztuka.

Dziesięć najczęściej wykorzystywanych tytułów piosenek „The Beatles” pojawia się w 1584 tytułach artykułów – to wynik znacznie przewyższający analogiczne statystyki dla Michaela Jacksona (65 artykułów) i Elvisa Presleya (196 artykułów), czyli dwóch kolejnych artystów o największej sprzedaży płyt. Najczęściej przywoływane tytuły piosenek – „The Long and Winding Road” (798 wzmianek), „With a Little Help from My Friends” (209 wzmianek) oraz „Here, There and Everywhere” (129 wzmianek) – stanowią trafne metafory procesu naukowego, obejmującego przebieg badań, współpracę i dokonywanie odkryć.

Do literatury naukowej przeniknęło wiele wariacji na temat utworu „All You Need Is Love”, na przykład „All you need is sleep”. Artykuł z 2017 roku zatytułowany „Attention is all you need” jest jedną z najbardziej wpływowych publikacji naukowych XXI wieku; w bazie Scopus odnotowano 89 737 cytowań tej pracy.

Jak zauważają badacze, płynie z tego jasna lekcja dla autorów prac naukowych: trafne nawiązanie kulturowe może sprawić, że wkład merytoryczny pracy lepiej zapadnie w pamięć – pod warunkiem, że aluzja pasuje do treści i nie odbywa się kosztem jasności przekazu dla czytelników czy łatwości odnalezienia publikacji w wyszukiwarkach. Takie tytuły mogą również pomóc redaktorom i popularyzatorom nauki w dotarciu do odbiorców spoza wąskiego grona specjalistów, ponieważ wspólny punkt odniesienia w kulturze łatwo przekracza granice między dziedzinami.

„Znaleźliśmy ponad 3000 artykułów naukowych, których tytuły nawiązują do twórczości The Beatles, a najczęściej cytowanym z nich jest »Attention is all you need« – praca z 2017 roku, w której opisano architekturę leżącą u podstaw ChatGPT. Tytuł ten stanowi grę słów nawiązującą do »Love is all you need«. Następnie wykorzystaliśmy właśnie tę technologię, aby odnaleźć w literaturze pozostałe przykłady gier słownych inspirowanych utworami The Beatles” – wyjaśnił dr Gabriel Budel. - „Niektóre z nich są naprawdę genialne. »The lung and winding road« to artykuł na temat tzw. długiego COVID (ang. Long COVID), w którym zmieniono tylko jedną samogłoskę. »Here comes the SU(N)« przekształca tytuł »Here Comes the Sun« w nazwę pracy z dziedziny informatyki kwantowej, dotyczącej grup matematycznych. Istnieje też artykuł z zakresu prawa patentowego zatytułowany »Everybody's got something to hide except me and my patented monkey« (Każdy ma coś do ukrycia, z wyjątkiem mnie i mojej opatentowanej małpy). Ktoś miał tego dnia wyjątkowo dobry humor przy biurku”.

„Najzabawniejszy element tej pracy był jednocześnie najbardziej żmudny. Model językowy wskazał tysiące potencjalnych tytułów, a my we trójkę ręcznie analizowaliśmy każdy z nich, by ocenić, czy rzeczywiście stanowił grę słów nawiązującą do twórczości The Beatles. Spieraliśmy się na przykład o to, czy fraza »You say you want a resolution« się do nich zalicza. Okazuje się, że tak” - dodał.

„W tym wszystkim kryje się pewna ironia związana z czasem realizacji projektu. Do wyszukiwania gier słownych nawiązujących do »The Beatles« wykorzystaliśmy niewielki model językowy, którego słabym punktem była identyfikacja źródła: potrafił on rozpoznać grę słów, ale nie był w stanie wiarygodnie wskazać, z jakiej piosenki ona pochodzi. Nowsze modele radzą sobie z tym bez trudu. Modele powstałe w oparciu o architekturę »Attention is all you need« nauczyły się rozpoznawać frazę »Love is all you need« szybciej, niż my zdołaliśmy ukończyć nasz artykuł” - relacjonował badacz.

Jego współautor Michiel Tjepkema dodał, że wykłada prawo i współtworzy podcast o Beatlesach, więc od lat przekonuje, że zasięg oddziaływania tego zespołu wykracza daleko poza sferę muzyki. „Dopiero teraz udało mi się to wyrazić liczbowo. Najbardziej uderza mnie to, że naukowcy mają skłonność do odwracania optymizmu Beatlesów: »Z małą pomocą moich wrogów«, »Choć pomaga, miłość to nie wszystko, czego ci trzeba«. Piosenki niosą nadzieję, podczas gdy publikacje naukowe są sceptyczne” - podsumował.

Kolejny współautor publikacji (DOI: 10.1371/journal.pone.0356147), Robert E. Kooij wskazał: „Jako badacze sieci jesteśmy przyzwyczajeni do występowania rozkładów potęgowych w przypadku trzęsień ziemi, sieci społecznościowych czy rozkładu majątku. Okazuje się, że odniesienia do utworów Beatlesów również podlegają tej zasadzie: kilka piosenek jest cytowanych nieustannie, podczas gdy większość wykorzystuje się zaledwie raz czy dwa. Wygląda na to, że w przypadku Beatlesów obowiązują te same prawa statystyczne, co w reszcie świata przyrody”.

Paweł Wernicki (PAP)

pmw/ zan/