NCN, którego siedziba mieści się w Krakowie, powstało na podstawie ustawy z 30 kwietnia 2010 r. o Narodowym Centrum Nauki. Oficjalnie rozpoczęło działalność 4 marca 2011 r. Centrum finansuje badania podstawowe, czyli prace eksperymentalne lub teoretyczne podejmowane przede wszystkim w celu zdobycia nowej wiedzy o podstawach zjawisk i obserwowalnych faktów, bez nastawienia na bezpośrednie zastosowanie komercyjne.

„NCN to jedna z najważniejszych rzeczy, które wydarzyły się w ostatnich 30 latach w polskiej nauce. Stworzyliśmy otwarty, konkurencyjny system wzorowany na European Research Council – instytucji finansującej badania na poziomie całej Europy” - ocenił obecny dyrektor instytucji prof. Krzysztof Jóźwiak, cytowany w środowym komunikacie prasowym NCN.

Centrum przypomniało, że najważniejsze wynalazki współczesności mają swoje źródło właśnie w badaniach podstawowych. „Testy PCR wywodzą się z badań nad bakteriami żyjącymi w gorących źródłach Yellowstone. Rezonans magnetyczny wyrósł z badań fizyki teoretycznej nad strukturami chemicznymi. Ekrany LCD mają swoje źródło w XIX-wiecznych badaniach nad ciekłymi kryształami. Ozempic – lek stosowany w leczeniu cukrzycy i otyłości – powstał dzięki badaniom nad składem jadu jaszczurki Gila monster. Edycja genów metodą CRISPR wywodzi się z badań drobnoustrojów w słonych stawach w Hiszpanii w latach 80.” - czytamy w komunikacie.

Jak zaznaczono, drogę od odkrycia do zastosowania poprzedzają zwykle dekady badań podstawowych prowadzonych przez wiele zespołów. W Polsce ten etap badań finansuje właśnie Narodowe Centrum. „Ponad 90 procent recenzentów i ekspertów oceniających wnioski w konkursach NCN to naukowcy afiliowani poza Polską. O przyznaniu grantu decyduje dorobek naukowy i wartość merytoryczna badań” - podało NCN.

Z danych Centrum wynika, że wśród składających wnioski dominują badaczki i badacze do 12 lat po doktoracie, w wieku do 40–45 lat. Blisko 60 procent finansowanych projektów realizują młodzi naukowcy – NCN przeznacza na ten cel 34 procent rocznej dotacji. Dla wielu badaczek i badaczy grant NCN był pierwszym samodzielnym projektem – dał im możliwość zbudowania własnego zespołu i zaplanowania wieloletniego programu badań.

Według NCN, także w gronie laureatów najbardziej prestiżowych europejskich grantów ERC (Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych), czyli 86 polskich badaczek i badaczy z łącznie 98 grantami, zdecydowana większość to wcześniejsi laureaci NCN. „To pokazuje naszą rolę w przygotowaniu naukowców do starania się o środki europejskie” – podkreślił prof. Jóźwiak.

Z okazji 15-lecia NCN opublikuje serię 15 krótkich rozmów wideo z laureatkami i laureatami na YouTube NCN. Badaczki i badacze opowiedzą w nich o prowadzonych projektach, stawianych pytaniach badawczych i roli, jaką finansowanie NCN odegrało w ich karierze.

W pierwszym odcinku – dostępnym od 5 marca – wystąpi dr hab. Aleksandra Rutkowska z Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego, która wróciła do Polski po ponad 11 latach pracy za granicą dzięki konkursowi POLONEZ NCN. Kolejne części będą ukazywać się co trzy tygodnie, do końca roku, a wystąpią w nich m.in. Małgorzata Kot, Michał Tomza i Karolina Ćwiek-Rogalska.

Do kampanii #pokolenieNCN mogą dołączyć także inni badacze i badaczki, publikując krótkie nagrania lub wpisy w mediach społecznościowych z hashtagami #pokolenieNCN i #15latNCN – o prowadzonych badaniach podstawowych, realizowanych projektach i o tym, co finansowanie NCN zmieniło w ich pracy lub karierze.

Jubileusz przebiega jednak w cieniu kłopotów finansowych Centrum. Od dłuższego czasu sytuacja finansowa NCN jest określana jako trudna. W minionym roku pojawiło się kilka apeli środowiska naukowego do rządzących o wzrost nakładów na naukę w przyszłorocznym budżecie państwa, w tym o zwiększenie o 400 mln zł budżetu NCN. Ostatecznie 5 grudnia 2025 r. Sejm przyjął ustawę budżetową na 2026 r. i utrzymał dotację celową dla NCN na poziomie 1,68 mld zł.

Wkrótce potem NCN zapowiedziało, że w 2026 roku rozpocznie korzystanie ze środków pochodzących z obligacji skarbowych, przyznanych pod koniec 2024 r. przez premiera Donalda Tuska na finansowanie zadań statutowych. Jak wyjaśniło, zbyt mały budżet na projekty naukowe ogranicza potencjał badawczy i osłabia konkurencyjność kraju, a każdy odrzucony z powodu braku środków wniosek to także ryzyko, że zdolni naukowcy będą szukać możliwości rozwoju poza nauką. Stąd decyzja o jak najszybszym przeznaczeniu dodatkowych funduszy na bieżącą działalność.

NCN zakładało wówczas, że środki z obligacji – powiększone o wpływy z odsetek – będą wspierać budżety jego konkursów w latach 2026–2028. W 2026 roku NCN chce wykorzystać z tego źródła 150 mln zł.

W listopadzie 2024 r. premier Donald Tusk ogłosił, że NCN otrzyma na 2025 r. dodatkowe 500 mln zł w obligacjach skarbowych. Aktywa wpłynęły na konto agencji kilka tygodni później, jednak pojawiły się wątpliwości formalnoprawne co do ich wykorzystania. W sierpniu 2025 r. Ministerstwo Finansów oraz resort nauki i szkolnictwa wyższego rozwiązały dyskusyjne kwestie i stwierdziły, że NCN może uwzględnić te środki w swoim budżecie. (PAP)

agt/ bar/