Nagroda Birkelanda jest przyznawana od 2009 r. młodym naukowcom za wyróżniające się rozprawy doktorskie, obronione na norweskich uczelniach. Co roku wyróżnienie trafia naprzemiennie do badacza lub badaczki z dziedziny chemii albo fizyki. Jej laureat otrzymuje również nagrodę pieniężną w wysokości 100 tys. koron norweskich (ok. 42 tys. zł).

Patronem Nagrody Birkelanda jest Kristian Birkeland (1867-1917) – norweski fizyk i wynalazca, którego badania nad pozyskiwaniem azotu z powietrza przyczyniły się do rozwoju technologii produkcji nawozów. Zwycięzcę Nagrody Birkelanda wybiera komisja złożona z pięciu członków reprezentujących Norweskie Towarzystwo Chemiczne (Norsk Kjemisk Selskap), Norweskie Towarzystwo Fizyczne (Norsk Fysisk Selskap) oraz firmę Yara, której współzałożycielem w 1905 r. był Birkeland.

Jak podała Politechnika Wrocławska, w tym roku norweska nagroda przypadła dr. inż. Mateuszowi Sowińskiemu z Wydziału Chemicznego PWr. Badacz obronił doktorat przygotowany pod kierunkiem profesora nadzwyczajnego Mariusa Haugland-Grange'a na Uniwersytecie Arktycznym (UiT) w Tromso.

Polak opracował trwałe rodniki aminoksylowe, nazywane też nitroksylowymi, które mogą służyć jako znaczniki w badaniach struktury białek metodą elektronowego rezonansu paramagnetycznego (EPR). Stworzył trzy znaczniki i zastosował je do znakowania białek. Otrzymane wyniki wskazują, że mogą one sprawdzić się również w przyszłych pomiarach prowadzonych wewnątrz żywych komórek.

Tegoroczny laureat odebrał nagrodę w Oslo podczas Dorocznego Wykładu Birkelanda, zorganizowanego wspólnie przez Norweską Akademię Nauk i Literatury, firmę Yara, Uniwersytet w Oslo i Norweskie Centrum Kosmiczne. 

Podczas uroczystości dr Sowiński, pracownik Katedry Chemii Bioorganicznej PWr, zaprezentował wyniki nagrodzonej rozprawy doktorskiej i badania, które obecnie prowadzi w zespole prof. Łukasza Berlickiego.

Naukowiec pracuje teraz nad wykorzystaniem minibiałek (niewielkich białek projektowanych od podstaw) jako katalizatorów w aminokatalizie. Celem jest opracowanie selektywnych wariantów minibiałek, które umożliwią prowadzenie wymagających przemian chemicznych. Podobnie jak w przypadku enzymów, o przebiegu reakcji ma decydować precyzyjnie zaprojektowany kształt białka.

Od listopada dr Sowiński rozpocznie realizację własnego projektu finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki w ramach programu SONATINA. Naukowiec połączy w nim obie dziedziny, w których się specjalizuje: chemię trwałych rodników aminoksylowych i katalizę z użyciem minibiałek.

Celem badań jest stworzenie innowacyjnych, zrównoważonych biokatalizatorów, tzw. sztucznych enzymów, które mają powstać w wyniku połączenia unikalnych właściwości minibiałek ze stabilnymi rodnikami nitroksylowymi. Takie układy umożliwią wydajne i selektywne przekształcanie alkoholi w wartościowe związki chiralne. 

Dzięki tak zaprojektowanym biokatalizatorom będzie można obniżyć koszty i ograniczyć negatywny wpływ na środowisko podczas produkcji leków i środków ochrony roślin. Jak zaznaczono w informacji PWr, ważnym elementem nowego projektu dr. Sowińskiego będzie jego półroczny staż naukowy na Uniwersytecie Stanforda w USA.

Badacz zajmie się tam połączeniem bio- i elektrokatalizy w zespole prof. Song Lina – pioniera w zakresie metod elektrochemicznych, które rozwijają syntezę organiczną i umożliwiają bardziej zrównoważone procesy chemiczne. (PAP)

abu/ zan/ bar/