Po zakończeniu II wojny światowej władze Polski dążyły do podporządkowania sobie wszystkich dziedzin życia publicznego, w tym również nauki. Jedną z instytucji, których niezależność im nie odpowiadała, była krakowska Polska Akademia Umiejętności. Jej poprzedniczka, Akademia Umiejętności, powstała w 1872 r. i jeszcze w okresie zaborów skupiała uczonych z różnych części ziem polskich. W niepodległej Polsce PAU stała się jedną z najważniejszych instytucji naukowych, reprezentującą rodzimą naukę także za granicą. Po wojnie wznowiła działalność, zachowując własne władze i samodzielność organizacyjną. Jej przyszłość stanęła jednak pod znakiem zapytania w związku z przygotowywaną od 1949 r. reorganizacją polskiej nauki. W jej ramach planowano utworzenie Polskiej Akademii Nauk – centralnej instytucji, która miała odgrywać kluczową rolę w organizowaniu i koordynowaniu badań naukowych w kraju.

Ważnym etapem tych przygotowań był I Kongres Nauki Polskiej, który rozpoczął się 29 czerwca 1951 r. w Warszawie. Wzięło w nim udział ponad 1600 osób. Jak informowała Polska Kronika Filmowa, na Kongres przybyły delegacje naukowców ze Związku Radzieckiego, NRD, Chin Ludowych i Czechosłowacji, ale także z krajów zachodnich, m.in. Włoch. Z Francji przyjechali Irène i Frédéric Joliot-Curie. „Prezydent Bolesław Bierut przesłał gorące pozdrowienia sejmowi polskich uczonych (…) współbudowniczym Polski Ludowej” – relacjonowano. Obecny na Kongresie premier Józef Cyrankiewicz oświadczył, że „nauka polska będzie współtwórcą wielkości swego narodu”.

Podczas Kongresu biolog prof. Jan Dembowski, późniejszy pierwszy prezes PAN i marszałek Sejmu, przedstawił referat poświęcony organizacji nauki w Polsce. Uczestnikom rozdano również projekt statutu przyszłej Akademii. W kolejnych dniach obradowano w sekcjach i podsekcjach, omawiając stan poszczególnych dziedzin i kierunki ich rozwoju. Głos zabrał także prezes PAU językoznawca prof. Kazimierz Nitsch. „Stoimy w chwili historycznej: zmienia się zasadniczo położenie nauki w społeczeństwie i jego państwowej organizacji” – mówił. Przypominał, że nauka może się rozwijać jedynie „w atmosferze wolności badań i swobody ogłaszania rezultatów tych badań”. Wskazywał zarazem, że dotychczasowe towarzystwa naukowe skupiały się przede wszystkim na działalności wydawniczej, nie zawsze dysponując środkami na prowadzenie planowych badań zespołowych. Nitsch poinformował, że Walne Zgromadzenie PAU uznało, iż po powołaniu PAN dalsze istnienie krakowskiej Akademii jako odrębnej instytucji straci rację bytu. Zapowiedział przekazanie nowej Akademii dorobku, placówek naukowych i majątku PAU. Wyraził jednocześnie nadzieję, że jej krakowskie placówki będą mogły nadal prowadzić i rozwijać swoją działalność.

Kongres zakończył się 2 lipca przyjęciem rezolucji w sprawie utworzenia Polskiej Akademii Nauk oraz udziału nauki w realizacji planu sześcioletniego. Powołano 30-osobową Komisję Organizacyjną PAN, której zadaniem było przygotowanie nowej instytucji do rozpoczęcia działalności. Pierwsze posiedzenie odbyło się w warszawskim Pałacu Staszica. Jej przewodniczącym został Jan Dembowski, zastępcą Kazimierz Kuratowski, a sekretarzem Włodzimierz Michajłow. Powołano zespoły zajmujące się m.in. statutem, budżetem, majątkiem i organizacją przyszłych wydziałów Akademii.

30 października 1951 r. Sejm jednogłośnie uchwalił ustawę o Polskiej Akademii Nauk. Jej powołanie oznaczało odejście od dotychczasowego modelu niezależnych akademii na rzecz scentralizowanej organizacji nauki na wzór radziecki.

Krakowska Akademia działała jeszcze do jesieni 1952 r.; 20 grudnia tego roku rząd podjął uchwałę w sprawie przejmowania przez PAN zakładów i placówek PAU”. Nowa Akademia przejęła nieruchomości, placówki naukowe, zbiory muzealne, archiwum oraz bibliotekę, która przez dziesięciolecia gromadziła, opracowywała i udostępniała cenne zabytki polskiej kultury. Wśród jej zbiorów znajdowały się autografy królów polskich z kolekcji Cypriana Walewskiego, rękopis muzyczny Fryderyka Chopina z dedykacją dla generałowej Katarzyny Sowińskiej, XVI-wieczna tabulatura Jana z Lublina, średniowieczne kodeksy i oryginalne dokumenty Komisji Edukacji Narodowej.

PAN wystąpiła również z roszczeniami do Biblioteki Polskiej w Paryżu, związanej z PAU od 1893 r. Spór sądowy zakończył się 8 lipca 1959 r. wyrokiem paryskiego sądu apelacyjnego, który nie uznał PAN za następcę prawnego krakowskiej Akademii. Budynek i zbiory Biblioteki zostały przejęte przez skarb państwa francuskiego i wydzierżawione Towarzystwu Historyczno-Literackiemu.

PAU pozbawiono również możliwości wyboru własnych władz. Jak podkreślał prof. Jan Ostrowski, prezes Polskiej Akademii Umiejętności: „W ten sposób, formalnie nie likwidując PAU, faktycznie uniemożliwiono jej działanie”.

Nowa Akademia szybko rozbudowywała własne zaplecze badawcze. Jak podaje historyk nauki Piotr Hübner, pod koniec 1952 r. PAN dysponowała 22 placówkami naukowymi, rok później było ich już 43, a w 1954 r. – 58. W 1953 r. zatrudniały one 2123 osoby, w tym 1448 pracowników naukowych. W następnym roku liczba zatrudnionych wzrosła do 3597, z czego 2440 stanowili pracownicy naukowi.

Nadzieje władz na to, że przy pomocy PAN uda się im podporządkować naukowców, okazały się płonne. Za sprawą takich osób jak prof. Tadeusz Kotarbiński (prezes PAN od 1957 r.), prof. Jan Kielanowski (członek KOR i współorganizator Towarzystwa Kursów Naukowych) czy Karol Modzelewski, Polska Akademia Nauk szybko zrzuciła nałożony przez władze gorset.   

Dziś Polska Akademia Nauk to 70 instytutów naukowych, w których pracuje ponad 4200 badaczy. Prowadzą badania w Polsce i za granicą, od nauk humanistycznych i społecznych po nauki przyrodnicze, ścisłe i techniczne. Akademia ma również sześć stacji zagranicznych, dziewięć oddziałów regionalnych i 71 komitetów naukowych. Jej instytuty kształcą doktorantów, współpracują z ośrodkami badawczymi na świecie, a komitety przygotowują ekspertyzy i opinie dotyczące współczesnych problemów. Po 75 latach PAN pozostaje więc nie tylko korporacją uczonych, ale także rozbudowaną siecią placówek, w których codziennie prowadzone są badania naukowe.

Polska Akademia Umiejętności została reaktywowana w 1989 r. Wielu naukowców należy do obu korporacji.

Marta Panas-Goworska (PAP)

aszw/