Problemy ze snem mogą wyglądać różnie. Jedna osoba długo nie może zasnąć, inna budzi się w nocy, jeszcze inna przede wszystkim odczuwa następnego dnia zmęczenie i trudności z koncentracją. Sleep Condition Indicator (SCI) pozwala zebrać informacje o takich doświadczeniach w uporządkowany sposób.

Polską wersję kwestionariusza opracował zespół badaczy związanych z Uniwersytetem Gdańskim, Gdańskim Uniwersytetem Medycznym, Uniwersytetem Łódzkim, University College of Professional Education we Wrocławiu oraz Regionalnym Ośrodkiem Terapii Uzależnień w Gdańsku. Pierwszą autorką pracy jest Monika Bidzan-Wiącek. Wyniki badania opublikowano w czasopiśmie „Scientific Reports”.

Bezsenność jest najczęstszym zaburzeniem snu. W zależności od przyjętych kryteriów szacuje się, że poważna, przewlekła bezsenność dotyczy 10–16 proc. dorosłych na świecie.

Jej objawy nie ograniczają się do problemów nocnych, takich jak trudności z zasypianiem, utrzymaniem snu czy zbyt wczesne budzenie się. Mogą pojawiać się także w ciągu dnia – m.in. jako zmęczenie, trudności z koncentracją, zaburzenia nastroju czy pogorszenie funkcji poznawczych. Bezsenność często współwystępuje również z innymi problemami zdrowotnymi, m.in. przewlekłym bólem, nadciśnieniem, depresją czy zaburzeniami lękowymi. Wiąże się też z obniżeniem jakości życia i kosztami społecznymi, m.in. spadkiem produktywności i większym korzystaniem z opieki zdrowotnej.

Do diagnozowania bezsenności służą m.in. ustrukturyzowane wywiady kliniczne. Są one jednak czasochłonne i kosztowne. Nie ustalono też biomarkera pozwalającego wykrywać to zaburzenie, dlatego w ocenie problemów ze snem wykorzystuje się również kwestionariusze samoopisowe.

Jednym z nich jest Sleep Condition Indicator. To krótki, składający się z ośmiu pytań kwestionariusz opracowany w odniesieniu do kryteriów DSM-5 – klasyfikacji zaburzeń psychicznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. Obejmuje zarówno problemy występujące w nocy, jak i ich konsekwencje w ciągu dnia.

SCI jest dostępny w 13 językach i został wykorzystany lub oceniony w 285 badaniach prowadzonych w 31 regionach. Dotychczas brakowało jednak jego zwalidowanej polskiej wersji zgodnej z kryteriami DSM-5.

Polska wersja nie powstała poprzez proste przetłumaczenie anglojęzycznego kwestionariusza. Najpierw dwóch psychologów niezależnie przetłumaczyło SCI na język polski. Następnie eksperci porównali obie wersje i przygotowali wersję wstępną. Została ona niezależnie przetłumaczona z powrotem na język angielski i porównana z oryginałem. Zrozumiałość ostatecznej wersji sprawdzono następnie w niewielkim badaniu pilotażowym.

Pytania dotyczą m.in. czasu potrzebnego na zaśnięcie, długości okresów czuwania po przebudzeniu w nocy, liczby nocy w tygodniu, podczas których występują problemy ze snem, oraz ogólnej jakości snu. Badani odpowiadają też, jak problemy ze snem wpływają na ich nastrój, energię, relacje z innymi, koncentrację i codzienne funkcjonowanie oraz jak długo się utrzymują.

Za każdą odpowiedź można otrzymać od 0 do 4 punktów. Łączny wynik wynosi od 0 do 32 punktów, przy czym wyższy oznacza lepszy sen.

W badaniu uczestniczyło 1282 dorosłych – 702 kobiety i 580 mężczyzn. Uczestników rekrutowano z ogólnopolskiego panelu internetowego metodą kwotowo-losową. Próbę zrównoważono pod względem płci, wieku i miejsca zamieszkania, wykorzystując dane GUS.

Uczestnicy, oprócz SCI-PL, wypełnili dwa inne narzędzia wykorzystywane do oceny problemów ze snem – Ateńską Skalę Bezsenności oraz polską wersję Pittsburghskiego Indeksu Jakości Snu.

Wyniki polskiej wersji SCI były silnie powiązane z wynikami obu tych kwestionariuszy. Osoby, których wynik w SCI wskazywał na lepszy sen, deklarowały również mniej nasilone objawy bezsenności w Ateńskiej Skali Bezsenności oraz lepszą jakość snu mierzoną Pittsburghskim Indeksem Jakości Snu.

Analizy wykazały także wysoką spójność polskiej wersji SCI. Osiem pytań zasadniczo mierzy jeden wspólny problem związany z nasileniem bezsenności, choć pytania dotyczące funkcjonowania w ciągu dnia – m.in. nastroju, koncentracji i ogólnych trudności wynikających ze złego snu – tworzą nieco odrębny obszar treści. Zdaniem autorów wyniki pozwalają jednak stosować jeden łączny wynik kwestionariusza.

Autorzy uznają, że uzyskane wyniki potwierdzają dobre właściwości psychometryczne SCI-PL i przemawiają za jego wykorzystaniem do wstępnej oceny objawów bezsenności oraz w badaniach naukowych. 

Badacze podkreślają jednak ważne ograniczenie: na podstawie ich badania nie można stwierdzić, jak trafnie polska wersja SCI rozpoznaje kliniczną bezsenność.

Uczestnicy nie przeszli wywiadu diagnostycznego prowadzonego przez klinicystę. Naukowcy nie mogli więc określić, z jaką czułością i swoistością kwestionariusz wykrywa zaburzenie ani ustalić polskiego progu wyniku pozwalającego odróżnić osoby z kliniczną bezsennością od osób bez tego zaburzenia.

SCI-PL powinien być zatem wykorzystywany jako narzędzie do wstępnej oceny, a nie jako narzędzie diagnostyczne. Osoby, u których wynik wskazuje na możliwość występowania bezsenności, powinny przejść dalszą ocenę kliniczną.

Badanie nie sprawdzało też stabilności wyników w czasie, czyli tego, czy ta sama osoba, ponownie wypełniając kwestionariusz po pewnym czasie, uzyskałaby podobny rezultat. Autorzy wskazują, że powinny to ocenić kolejne badania.

Kolejnym krokiem ma być również sprawdzenie SCI-PL w grupach osób z klinicznie rozpoznanymi zaburzeniami snu. Pozwoliłoby to ocenić jego trafność diagnostyczną i ustalić parametry potrzebne do interpretowania wyników w praktyce klinicznej. (PAP)

Nauka w Polsce

wl/ agt/