Przygotowany przez resort nauki projekt noweli ustawy zmienia zasady ewaluacji działalności naukowej. Teraz ma się ona opierać na dwóch filarach: ewaluacji przeprowadzanej dla dyscyplin i ocenie potencjału danej jednostki.

Ewaluacja to ocena jakości działalności naukowej, którą przeprowadza się w ramach dyscyplin uprawianych w danej jednostce. Uczelnie i instytuty badawcze otrzymują za swoją pracę oceny – nazywane kategoriami naukowymi. Od przyznanej kategorii zależą uprawnienia jednostki. Im słabsza jednostka, tym mniej ma uprawnień.

Projekt noweli ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce to odpowiedź na postulaty środowiska akademickiego i naukowego. Zgłaszało ono wiele zastrzeżeń do dotychczasowego modelu ewaluacji, który wprowadziła ustawa z 2018 r., nazywana „ustawą Gowina” (od nazwiska ówczesnego szefa resortu nauki Jarosława Gowina). Wskazywano m.in. na negatywne skutki nadmiernej parametryzacji: presję ilościową, punktomanię oraz osłabienie jakości badań.

Jak wskazywano w opisie projektu noweli, jej kluczowym założeniem jest oparcie nowego modelu oceny działalności naukowej na dwóch filarach. Pierwszym ma być ewaluacja, przeprowadzana tak jak dotychczas, w ramach dyscyplin, w której mają zostać zachowane dotychczasowe kryteria oceny. Drugim filarem ma być ocena potencjału w zakresie nauki i kształcenia, mająca charakter oceny eksperckiej podmiotu jako instytucji, przeprowadzana wedle kilku kryteriów. Pierwszym kryterium ma być możliwość rozwoju uczelni bądź instytutu w zakresie działalności naukowej. Drugim - aktywność podmiotu związana z tworzeniem przyjaznego i zrównoważonego środowiska pracy naukowej. Trzecim - upowszechnianie wyników badań naukowych i prac rozwojowych.

„Projektowana ustawa wprowadza także rozwiązania służące wzmocnieniu etycznego wymiaru działalności akademickiej i naukowej oraz społecznej odpowiedzialności uczelni. W tym zakresie przewiduje się m.in. uporządkowanie i wyraźniejsze wyodrębnienie w katalogu zadań uczelni działalności związanej z popularyzacją nauki oraz uzupełnienie tego katalogu o przeciwdziałanie dezinformacji naukowej, wprowadzenie obowiązku uchwalania przez senaty uczelni kodeksów etyki wspólnoty akademickiej oraz zmianę zasad oceny okresowej nauczycieli akademickich w sposób ograniczający mechaniczne przenoszenie kryteriów stosowanych w ewaluacji na ocenę indywidualną pracowników” - podkreślono w uzasadnieniu projektu.

„W konsekwencji projektowana ustawa ma charakter systemowy. Nie ogranicza się do modyfikacji zasad ewaluacji, lecz tworzy nowy model oceny działalności naukowej, łączący ocenę osiągnięć w dyscyplinach z ekspercką oceną potencjału instytucjonalnego podmiotów systemu szkolnictwa wyższego i nauki. Przyjęte rozwiązania mają służyć zwiększeniu jakości i wiarygodności oceny, ograniczeniu nadmiernych obciążeń administracyjnych, wzmocnieniu stabilności kadrowej i organizacyjnej podmiotów oraz lepszemu powiązaniu działalności naukowej z kształceniem, gospodarką i potrzebami społecznymi” - czytamy.

Zgodnie z propozycją MNiSW w ocenie potencjału mają być stosowane oceny: wyróżniająca, pozytywna i negatywna. Wynik oceny potencjału - jak opisywał resort - będzie miał wpływ na możliwość tworzenia studiów na kierunku przyporządkowanym do dyscypliny albo dyscypliny wiodącej bez pozwolenia ministra szkolnictwa wyższego i nauki, na uprawnienia do nadawania stopni oraz prowadzenia szkoły doktorskiej, a także na możliwość udziału w inicjatywach doskonałości – IDUB (Inicjatywa Doskonałości Uczelnia Badawcza) i RID (Regionalna Inicjatywa Doskonałości).

Resort nauki zaproponował też włączenie do katalogu zadań uczelni popularyzacji nauki oraz przeciwdziałania dezinformacji naukowej; wprowadzenie obowiązku uchwalenia przez senaty uczelni kodeksu etyki wspólnoty akademickiej dostosowanego do rodzaju uczelni i specyfiki jej działalności; wprowadzenie zakazu bazowania w ocenie okresowej nauczyciela akademickiego w zakresie działalności naukowej wyłącznie na jego osiągnięciach wykazywanych na potrzeby ewaluacji.

W projekcie - jak czytamy w uzasadnieniu - wprowadzono również możliwość przystąpienia do ponownej ewaluacji lub ponownej oceny potencjału po upływie 2 lat od dnia rozpoczęcia ostatniej oceny działalności naukowej przez podmioty, np. uczelnie, które nie złożyły wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy.

W projekcie zaproponowano wydłużenie okresu objętego ewaluacją z 4 lat do 5 lat, a także, by osiągnięcia będące podstawą ewaluacji raportowano do Zintegrowanego Systemu Informacji o Szkolnictwie Wyższym i Nauce POL-on.

Poza tym ocena potencjału ma bazować na ocenie eksperckiej, w ramach której działalność podmiotu jest weryfikowana w sposób niezależny od mierników stosowanych w ewaluacji.

MNiSW chce też doprecyzowania zasad oceny działalności naukowej federacji podmiotów systemu szkolnictwa wyższego i nauki - w taki sposób, aby federacje były poddawane tej ocenie na tych samych zasadach, co inne podmioty systemu szkolnictwa wyższego i nauki.

W związku z wprowadzeniem nowego modelu ewaluacji wprowadzono także wymóg minimum kadrowego do nadawania stopni. Projekt przewiduje także utworzenie w uczelniach rad naukowych (z 5-letnią kadencją) dyscyplin, które będą organami podejmującymi uchwały o nadaniu stopnia w dyscyplinie; określa również, kto będzie mógł wejść w skład takiej rady.

Wedle proponowanych zapisów ma się też zmienić skład Komisji Ewaluacji Nauki (do której należy przeprowadzanie ewaluacji jakości działalności naukowej). Obecnie minister nauki powołuje w skład KEN 7 osób z doświadczeniem w zakresie polityki naukowej, a po zmianach liczba tych osób zostanie obniżona do 4, a w to miejsce będą powoływane 3 osoby z doświadczeniem w zakresie komercjalizacji i transferu osiągnięć naukowych do gospodarki. Kadencja KEN ma się wydłużyć z 4 do 5 lat.

Proponowane zmiany dotyczą też IDUB (Inicjatywy Doskonałości - Uczelnia Badawcza). Nowe rozwiązania przewidują wydłużenie okresu finansowania laureatów kolejnych edycji programu: z 6 do 8 lat, co umożliwi bardziej perspektywiczne i długofalowe planowanie działań. Z obecnych 10 - do 12 ma wzrosnąć maksymalna liczba uczelni, które mogą uzyskać status IDUB.

Projekt ustawy zakłada etapowe wejście w życie poszczególnych przepisów. Od 1 stycznia 2028 r. zacznie obowiązywać przepis dotyczący zmian w składzie i kadencji KEN. Od początku 2031 r. - artykuły dotyczące m.in. utworzenia i funkcjonowania rad naukowych dyscyplin z uwzględnieniem tzw. minimum kadrowego, zmiany kompetencji senatu w sprawach nadawania stopni, warunków nadawania stopni, ponownej oceny działalności naukowej, zadań KEN. Od stycznia 2032 r. wejdą w życie przepisy dotyczące m.in. zasad ogłaszania konkursu w ramach IDUB i warunków udziału w tym programie.

Opinie do projektu można zgłaszać do 13 lipca br.

Wcześniej zapowiedziano, że projekt na zostać przyjęty przez rząd w III kwartale br. (PAP)

zan/ agt/ bar/