Wodobrzusze to patologiczny stan, w którym w jamie otrzewnej gromadzi się nadmiar płynu. Wodobrzusze nie jest samodzielną chorobą, ale objawem poważnych chorób - zwłaszcza marskości wątroby, niewydolności serca czy nowotworów, na przykład raka jajnika. W zawansowanym raku jajnika wodobrzusze pojawia się u 90 proc. chorych kobiet. Przy dużym wodobrzuszu w celu zmniejszenia bólu oraz ułatwienia poruszania się i oddychania konieczna bywa paracenteza, czyli nakłucie powłok brzusznych i spuszczenie lub mechaniczne odessanie płynu.

Jak wykazali naukowcy z Duke University School of Medicine (USA), płyn otaczający wiele guzów jajnika pomaga komórkom nowotworowym przetrwać i rozprzestrzeniać się, ale lek stosowany od dziesięcioleci do obniżania poziomu cholesterolu może pomóc w zniesieniu tej ochrony (https://doi.org/10.1038/s41467-026-72116-1).

„Lekarze postrzegali wodobrzusze głównie jako objaw, a nie czynną przyczynę choroby – powiedziała starsza autorka badania, dr Jen-Tsan Chi z Duke Cancer Institute. - Dowiedzieliśmy się, że daje ono rakowi przewagę w przeżywalności, co wypełnia istotną lukę w zrozumieniu, jak rak jajnika się rozprzestrzenia”.

Jak wynika z nowego badania, płyn w jamie brzusznej ma działanie ochronne, ponieważ pomaga komórkom nowotworowym uniknąć specyficznej formy zaprogramowanej śmierci komórkowej, zwanej ferroptozą.

W przypadku ferroptozy żelazo wewnątrz komórki reaguje z nadtlenkami lipidów w błonach komórkowych, powodując pękanie błony komórkowej. Wiele nowotworowych komórek przerzutowych, które swobodnie przemieszczają się po jamie brzusznej w poszukiwaniu nowych miejsc do wzrostu, jest naturalnie wrażliwych na ferroptozę.

Współpracując z naukowcami z Duke Department of Obstetrics and Gynecology, naukowcy zanurzyli linie komórkowe raka i komórki nowotworowe pochodzące od pacjentów w płynie pobranym od osób z wodobrzuszem i obserwowali, jak reagują na czynniki wyzwalające ferroptozę.

Płyn chronił komórki nowotworowe, zmieniając sposób magazynowania tłuszczów i kontrolując poziom żelaza, blokując w ten sposób obumieranie komórek. Do ochrony wystarczyło bardzo niewiele płynu - już 2 proc. zanurzenia chroniło komórki nowotworowe przed zniszczeniem. W organizmach pacjentów komórki te były całkowicie otoczone płynem.

„Zaskoczyło nas, jak selektywny był ten efekt” – powiedziała pierwsza autorka badania, dr Yasaman Setayeshpour z Duke School of Medicine. „Wodobrzusze nie chroniło komórek nowotworowych przed innymi znanymi typami śmierci komórkowej, takimi jak apoptoza czy martwica – blokowało jedynie ferroptozę” - opisała.

Autorzy selektywnie usuwali z płynu lipidy, białka i małe cząsteczki, by sprawdzić, co się dzieje po ich usunięciu. Płyn bez lipidów stracił działanie ochronne – lipidy okazały się kluczowym pomocnikiem raka.

Dalsze badania wykazały, że bezafibrat, lek od lat stosowany w ciężkiej hiperlipidemii (podwyższony poziom trójglicerydów i cholesterolu), również znosi ochronne działanie wodobrzusza.

„Ideą stojącą za testowaniem leków obniżających poziom lipidów było naśladowanie tego, co dzieje się po usunięciu lipidów z wodobrzusza” – wyjaśniła Setayeshpour. Bezafibrat przywrócił wrażliwość na ferroptozę, natomiast nie wywołał obumierania komórek ani nie spowolnił wzrostu guza u myszy.

Wpływ leku zależał od otoczenia nowotworu, w tym przypadku od bogatego w tłuszcz płynu otaczającego guz. Choć bezafibrat sam nie zwalczał nowotworu, dzięki niemu komórki nowotworowe były bardziej narażone na istniejące metody leczenia raka.

Zdaniem autorów odkrycie może mieć zastosowanie także w przypadku innych nowotworów jamy brzusznej, na przykład raka jelita grubego i trzustki.

Paweł Wernicki (PAP)

pmw/ bar/