Jürgen Habermas, wybitny niemiecki filozof, socjolog, krytyk kultury i publicysta, zmarł 14 marca 2026 r. w wieku 96 lat. Uważał, że filozof nie powinien być obojętny na wyzwania współczesności, ale jego obowiązkiem jest zabierać głos, podejmując krytyczną analizę zjawisk społecznych i politycznych.

„Moje pokolenie po wstrząsie upadku cywilizacji miało dwa doświadczenia historyczne (...) Musieliśmy się nauczyć, że odbudowa zniszczonych wojną społeczeństw w demokracjach kapitalistycznych w warunkach systemowej konkurencji może iść w parze z budową państwa opiekuńczego. Potem koniec zimnej wojny nauczył nas, że kapitalizmu, który zapanował na całym świecie, nie można już zwalczyć rewolucją w sensie Marksa” - opowiadał Jürgen Habermas w książkowym wywiadzie „Miało być trochę lepiej...” (przeł. B. Baran, Wydawnictwo Scholar, 2026).

Habermas przyszedł na świat 18 czerwca 1929 r. w Düsseldorfie. Jego ojciec sympatyzował z nazizmem i należał do NSDAP, sam Habermas jako dziecko i nastolatek został zapisany do struktur Hitlerjugend. Udało mu się jednak pod koniec wojny uniknąć wcielenia do Wehrmachtu.

W trakcie swojej akademickiej kariery Habermas przez pewien czas współpracował z tzw. Szkołą Frankfurcką, reprezentowaną przez m.in. filozofów Theodora Adorno i Maxa Horkheimera. Związany był z takimi ośrodkami, jak Uniwersytet w Heidelbergu i Uniwersytet Goethego we Frankfurcie nad Menem.

Urodził się z rozszczepem górnej wargi, w dzieciństwie przebył dwie operacje, ale przez całe życie miał problemy z prawidłową wymową. Jak twierdził, uczuliło go to na kwestie związane z komunikacją międzyludzką, który to temat podejmował w swoich pismach filozoficznych.

Czerpał szeroko z tradycji filozoficznej, m.in. z klasycznej filozofii niemieckiej (Kant, Hegel), fenomenologii i hermeneutyki, marksizmu, socjologii Maxa Webera i Emila Durkheima, filozofii języka.

Uważał, że Oświecenie jest „niedokończonym projektem”, który wymaga raczej poprawienia niż porzucenia. Krytycy filozofii oświeceniowej podnoszą rozmaite zarzuty, w tym przypisywanie nadmiernej wartości „wszystkowiedzącej” nauce, absolutyzację rozumu z pominięciem innych aspektów funkcjonowania człowieka, lekceważenie w życiu społecznym tego, co lokalne na rzecz tego, co uniwersalne. Rozum techniczny, nastawiony na efektywność i wydajność, traktuje wszystko instrumentalnie, eksploatując w imię zysku ludzi i przyrodę. Niektórzy myśliciele uważają, że inspirację do takich zjawisk dała filozofia Oświecenia.

Zdaniem Habermasa to instrumentalne pojmowanie rozumu należy zastąpić komunikacyjnym, zostawiając przy tym oświeceniowy nacisk na racjonalność. Człowiek to jedyna istota zdolna do tak złożonej komunikacji, opartej na zasadach rozumu i potrafiąca na tej podstawie ustalać wspólne cele. Habermas kładzie zatem nacisk na potrzebę dążenia do takiego modelu społecznego, w którym komunikacja międzyludzka stanie się w pełni racjonalna, a każdy z członków wspólnoty będzie szanowany jako autonomiczny podmiot. Będzie się brało pod uwagę jego dobro i wolność, a on sam będzie celem, ale nie narzędziem działania innych członków wspólnoty.

W związku z tym Habermas opracował teorię tzw. działania komunikacyjnego. Sądził, że docelowo ludzie potrafią osiągać porozumienie jako rozumne podmioty, szanując swoją wzajemną autonomię, nie zaś poprzez relację władzy czy interesów. Racjonalność komunikacyjną, dążącą do konsensusu, odróżnia Habermas od racjonalności instrumentalnej, która bywa przejawem relacji władzy. Rozważania Habermasa, mimo że można im zarzucić pewną utopijność, wpisują się w jego pojmowanie zadania filozofii, które polega na naprawie stosunków społecznych, jak również idą w parze z jego sympatią dla socjaldemokracji.

Habermas rozwijał również koncepcję „sfery publicznej”, do której zaliczał m.in. media. Postulował, żeby sfera publiczna była przestrzenią racjonalnego dialogu równych. Krytykował takie media, które czynią z odbiorców biernych, bezrefleksyjnych konsumentów treści.(PAP)

krx/ bar/