Wyzwania i dobre praktyki związane z popularyzacją nauki Krajowa Reprezentacja Doktorantów przedstawiła w raporcie „Doktoranci i popularyzacja nauki. Stan rzeczy i dobre praktyki”. Jest on dostępny na stronie. 

Raport, choć datowany na 2024 rok, KRD opublikowała w ostatnich dniach. - Zależy nam na zwróceniu uwagi na kwestię popularyzacji nauki w środowisku doktoranckim oraz na podjęciu szerszej dyskusji dotyczącej jej systemowego wsparcia i znaczenia w rozwoju nauki - skomentował dla PAP przewodniczący KRD Rafał Ramut.

- Obecny stan popularyzacji nauki w Polsce wskazuje na liczne bariery, takie jak brak wsparcia instytucjonalnego, niedostateczne finansowanie oraz ograniczenia organizacyjne, które zniechęcają doktorantów do angażowania się w tego typu działania. Mimo to wielu młodych naukowców dostrzega istotne znaczenie popularyzacji i jej rolę w budowaniu zaufania do nauki oraz jej integracji z życiem społecznym - piszą autorzy raportu.

Jak wynika z badania przeprowadzonego przez KRD, pomimo licznych barier, doktoranci w większości uznają popularyzację nauki za ważny element swojej pracy oraz postrzegają ją w kategorii odpowiedzialności wobec społeczeństwa. W badaniach z lat 2021 i 2023 ponad połowa respondentów przyznała najwyższe oceny (6 lub 7 w skali 1–7) w odpowiedzi na pytanie o znaczenie popularyzacji nauki w społeczeństwie. Jednak odsetek doktorantów deklarujących najwyższą ocenę spadł z 63 proc. w 2021 roku do 50 proc. w 2023 roku, co może wskazywać na rosnącą rezygnację doktorantów w obszarze popularyzacji nauki.

Uzyskane wyniki wskazują na brak instytucjonalnego zaangażowania jednostek w popularyzację nauki. Tylko co trzeci doktorant w obu latach badawczych uznał, że jego jednostka naukowa aktywnie wspiera działania popularyzatorskie. Co więcej, promotorzy, którzy mogliby odgrywać kluczową rolę w motywowaniu młodych naukowców coraz częściej zachowują postawę neutralną. W 2023 roku aż 60 proc. respondentów zadeklarowało brak jednoznacznego wsparcia ze strony swoich przełożonych.

W oparciu o dane pozyskane w czasie badań KRD zidentyfikowała trzy typy barier, które doktoranci napotykają w działalności popularyzatorskiej. Są to bariery: merytoryczne, finansowe oraz organizacyjne.

Spośród badanych doktorantów 13,5 proc. wskazało wsparcie merytoryczne jako preferowaną formę pomocy w rozwijaniu działań popularyzatorskich. Jednym z najczęściej wymienianych w tym kontekście problemów jest brak odpowiedniej infrastruktury, która umożliwiałaby naukowcom zdobywanie praktycznych umiejętności w zakresie nowoczesnej komunikacji. Doktoranci zauważają, że dostęp do materiałów dydaktycznych, studiów nagrań wideo, sprzętu do tworzenia materiałów audio czy profesjonalnego wsparcia technicznego pozostaje bardzo ograniczony. Kolejnym istotnym aspektem jest brak szkoleń, które pozwalałyby na rozwijanie wiedzy i umiejętności związanych z efektywną popularyzacją nauki.

Organizacje studenckie, które podejmują się popularyzacji nauki, nie otrzymują odpowiedniego wsparcia ani docenienia ze strony uczelni - czytamy w raporcie KRD. Tematy związane z popularyzacją nauki nie są też włączane programów szkół doktorskich. W większości przypadków doktoranci nie mają okazji rozwijać swoich umiejętności popularyzatorskich w ramach obowiązkowego programu nauczania, co oznacza, że tego typu działania traktowane są jako dodatkowe, niewiążące aktywności.

17 proc. spośród badanych wskazało wsparcie finansowe jako kluczowy element umożliwiający realizację działań popularyzatorskich. Brak odpowiednich środków finansowych sprawia, że wiele potencjalnych inicjatyw pozostaje w sferze planów, a ich realizacja staje się niemożliwa. Uczelnie rzadko oferują granty na działania popularyzacyjne, co zmusza młodych naukowców do finansowania swoich projektów z prywatnych funduszy.

16 proc. badanych uznało wsparcie organizacyjne za kluczowy element umożliwiający skuteczną realizację działań popularyzatorskich. Osoby, które decydują się na zaangażowanie w tego rodzaju inicjatywy, muszą poświęcać swój czas wolny, co wiąże się z dodatkowymi obciążeniami i wysiłkiem. W rezultacie prowadzi to do wyczerpania oraz obniżenia motywacji, szczególnie gdy działania nie są doceniane przez władze akademickie. Brak odpowiednich mechanizmów wsparcia sprawia, że popularyzacja nauki pozostaje na marginesie działalności akademickiej.

Istotnym problemem jest także niewystarczające uznanie działań popularyzatorskich przez administrację uczelni, zarówno w kontekście formalnego wsparcia, jak i promocji inicjatyw. Władze akademickie często nie zapewniają odpowiednich narzędzi do rozpowszechniania informacji o aktywnościach popularyzatorskich, takich jak wykorzystanie mediów społecznościowych czy innych kanałów komunikacyjnych.

- Nasze badanie wskazuje, że kluczowym wyzwaniem w rozwijaniu popularyzacji nauki jest stworzenie kompleksowego systemu wsparcia obejmującego działania organizacyjne, merytoryczne, finansowe oraz zmianę podejścia do tej działalności w środowisku akademickim - czytamy w raporcie.

Doktoranci wskazują, że instytucje naukowe, które chcą organizacyjnie wesprzeć popularyzację nauki, mogą np. utworzyć zespół ds. popularyzacji nauki, złożony ze studentów, doktorantów i pracowników naukowych; ułatwić procedury administracyjne związane z organizowaniem wydarzeń popularyzujących naukę; organizować wydarzenia popularnonaukowe; zapewnić zasoby, przestrzeń oraz promować działalność kół naukowych i innych organizacji uczelnianych popularyzujących naukę.

Warto też uwzględniać zajęcia dotyczące popularyzacji nauki w programach nauczania doktorantów; tworzyć bazy wiedzy, które ułatwią podejmowanie pierwszych kroków w popularyzacji nauki i zapewnią jej wysoką jakość oraz organizować spotkania z popularyzatorami nauki, którzy mogą zainspirować do podjęcia podobnej aktywności.

Wśród ułatwień finansowych doktoranci wskazują: zwiększenie finansowania wydarzeń popularyzujących naukę; ustanowienie nagród dla osób wyróżniających się w tej dziedzinie, programów grantowych związanych z popularyzacją nauki; pozyskiwanie partnerów, którzy mogą wesprzeć finansowo działalność popularyzacyjną; wspieranie finansowe publikacji popularnonaukowych.

W dwóch badaniach kwestionariuszowych wzięło udział blisko 300 doktorantów i doktorantek. (PAP)

Nauka w Polsce

ekr/ zan/