Plebiscyt „Archeologiczne Sensacje”, organizowany przez redakcję czasopisma „Archeologia Żywa”, dotyczy ważnych odkryć i ciekawych wydarzeń związanych z pracami archeologów. Odkrycia i wydarzenia z roku 2025 oceniało jury złożone z dziennikarzy, popularyzatorów nauki i niezależnych twórców. Oceny przyznano w dziesięciu kategoriach: najważniejsza premiera dziedzictwa, najskuteczniej popularyzowane badania, unikatowy artefakt, najciekawszy projekt rozpoczęty w 2025, najlepsza wystawa czasowa, najważniejsza książka, najważniejszy skarb, najlepsze archeologiczne zdjęcie, najważniejsze zagraniczne odkrycie polskich archeologów i najważniejsze odkrycie archeologiczne w Polsce.

Za najważniejsze zagraniczne odkrycie polskich archeologów 2025 uznano prace z Çatalhöyük (Turcja), dotyczące określenia dominującej roli kobiet w neolitycznej osadzie. Analiza 131 genomów osób tam pochowanych wykazała, że więzi pokrewieństwa w domostwach przebiegały głównie w linii żeńskiej - co sugeruje, że kobiety pozostawały na miejscu, a mężczyźni częściej się przemieszczali. W badaniach uczestniczyli także polscy naukowcy, w tym prof. dr hab. Arkadiusz Marciniak oraz dr Maciej Chyleński z UAM w Poznaniu. Wyniki opublikowano na łamach „Science”.

Doceniono też (2. miejsce) badania międzynarodowego zespołu archeologów (w tym Iwony Sobkowiak-Tabaki, prof. UAM w Poznaniu), który wykazał, że ok. 12 tys. lat temu łowiecko-zbierackie społeczności Europy migrowały na wschód w reakcji na gwałtowne ochłodzenie klimatu u schyłku epoki lodowcowej. Analiza ok. 1800 stanowisk pokazała spadek liczebności populacji w skali kontynentu, przy jednoczesnym wzroście w części Europy Środkowej, co wskazuje na przesunięcia migracyjne. Wyniki opublikowano w „PLOS ONE”.

Polscy archeolodzy z Instytutu Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN przeprowadzili z kolei nowe badania grobowca faraona Szepseskafa w Sakkarze (Egipt), jednego z najmniej poznanych władców IV dynastii. Misją kieruje Teodozja Rzeuska, prof. IKŚiO PAN, a prace objęły analizy architektoniczne, badania geofizyczne i wykopaliska we wnętrzu mastaby. Zidentyfikowano fragmenty zniszczonego królewskiego sarkofagu, które obecnie są rekonstruowane przez konserwatorów. Badania te znalazły się na 3. miejscu.

Najważniejsze odkrycie archeologiczne w Polsce 2025 to wyróżnienie dla odkrycia, które w największym stopniu zmieniło lub pogłębiło wiedzę o przeszłości ziem współczesnej Polski. Na 1. miejscu znalazł się projekt z Gródka pod Hrubieszowem (lubelskie) – najstarsze słowiańskie inhumacje i projekt HistoGenes. W 2021 r. rozpoznano tam wczesnosłowiańskie pochówki szkieletowe, których wyjątkowy charakter odkryto dopiero teraz. Włączenie materiału do międzynarodowego projektu HistoGenes i datowanie szczątków na VII–VIII w. n.e. pokazały ich znaczenie dla badań nad etnogenezą Słowian. Badania prowadzono we współpracy z Muzeum im. ks. Stanisława Staszica w Hrubieszowie, IA UMCS i UR. Analizy aDNA wykonali partnerzy zagraniczni. Wyniki te osadziły debatę o pochodzeniu Słowian w konkretnym, polskim materiale archeologicznym i znalazły odzwierciedlenie w publikacji w „Nature”.

Na miejscu 2. jest odkrycie wieku najstarszego znanego bumerangu. Międzynarodowy zespół badawczy, w którego skład wchodził m.in. prof. dr hab. Paweł Valde-Nowak z Instytutu Archeologii UJ, potwierdził, że zakrzywiony fragment ciosu mamuta odnaleziony w Jaskini Obłazowej liczy pomiędzy 42 290 a 39 280 lat p.n.e. Analizy radiowęglowe i modelowanie bayesowskie wykazały, że artefakt zalegał w warstwie użytkowanej przez Homo sapiens, co przesuwa granicę obecności człowieka współczesnego w Europie Środkowej.

Wysoko oceniono też badania znad Jeziora Lednica (wielkopolskie): analizy osadów z dna, mówiące o początkach i kryzysie państwa Piastów. Międzynarodowy zespół naukowców, m.in. z UAM w Poznaniu, UW i Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, przeprowadził interdyscyplinarne badania paleoekologiczne, archeologiczne i numizmatyczne, które wykazały, że gwałtowna ekspansja państwa wczesnopiastowskiego w X w. nie była poparta trwałymi strukturami. Wskazano, że masowa wycinka lasów, intensywne rolnictwo i napływ obcego srebra wspierały potęgę Piastów, lecz równolegle tworzyły kruchą podstawę ekonomiczno-ekologiczną. Po połowie XI wieku okolice Lednicy zanotowały regres użytkowania ziemi i spadek upraw, co stanowi świadectwo kryzysu.

„Najważniejsza premiera dziedzictwa” to kategoria wyróżniająca nowe formy prezentacji przeszłości, które dzięki mediom cyfrowym, filmowym lub wystawienniczym znacząco poszerzają dostęp do dziedzictwa archeologicznego.

Za najlepszy w tej kategorii uznano projekt „Międzymurze. Podziemia Wawelu” - nową wystawę stałą na Zamku Królewskim w Krakowie. Stała wystawa podziemna w zachodniej części Wzgórza Wawelskiego prezentuje kolejne warstwy fortyfikacji zamku od XI do XIX wieku, wraz z fragmentami murów, wałów i zbiorami niemal tysiąca artefaktów – od narzędzi prawdopodobnie sprzed 100 tys. lat po średniowieczne uzbrojenie i ceramikę. Kuratorem ekspozycji jest dr Magdalena Młodawska, współautorzy to dr Beata Kwiatkowska-Kopka, Paweł Kajfasz, Jakub Rąpała i Jolanta Lasek. Zwiedzanie prowadzi trasą o długości około 400 metrów tuż obok Smoczej Jamy – z wykorzystaniem multimediów, immersyjnego dźwięku i światła.

Doceniono też serię „Poczet władców Polski”. PIW zainaugurował wielotomowy projekt, który ma obejmować 42 tomy poświęcone polskim władcom. W wydarzeniu uczestniczyli autorzy pierwszych tomów oraz rada naukowa projektu, która odpowiada za merytoryczną stronę serii. Pierwsze dwie publikacje poświęcono Bolesławowi Chrobremu i Ludwikowi Węgierskiemu. Pełny cykl ma zostać ukończony do 2032 r. Seria została przedstawiona jako długofalowe przedsięwzięcie popularyzujące pełną panoramę dziejów polskiej monarchii.

Na 3. miejscu uplasowała się cyfrowa rekonstrukcja grobowca nomarchy Iniego z Gebelein (Egipt). Dr Wojciech Ejsmond z Instytutu Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN oraz Jakub Stępnik z Wydziału Archeologii UW odtworzyli cyfrowo zaginiony grobowiec egipskiego dostojnika Iniego z Gebelein. Badacze wykorzystali szczegółowe opisy sporządzone w 1911 r. przez włoskiego egiptologa Virgino Rosiego, aby na ich podstawie zrekonstruować architekturę i dekoracje komory grobowej. Rekonstrukcja przedstawia pełną wizualizację przestrzenną obiektu. Wyniki opublikowano w „Polish Archaeology in the Mediterranean”.

Kategoria najskuteczniej popularyzowane badania dotyczy zespołów i projektów, które w najbardziej konsekwentny i skuteczny sposób upowszechniały wyniki badań archeologicznych w przestrzeni publicznej.

Najwyżej oceniono tu projekt „Jezioro Lednica” – UMK w Toruniu i Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy. Położona nad jeziorem Lednica, wyspa Ostrów Lednicki wraz z całym wczesnośredniowiecznym zespołem osadniczym jest jednym z najważniejszych stanowisk archeologicznych w Polsce. Zespół pod kierunkiem prof. dr. hab. Andrzeja Pydyna utrzymał wysoką widoczność dzięki serii głośnych odkryć, m.in. pozłacanej włóczni oraz rzeźbionej belki z twarzą, które odbiły się szerokim echem w serwisach ogólnopolskich i tematycznych. Najważniejsze odkrycia prezentowano w trakcie specjalnych konferencji prasowych organizowanych w Muzeum, którym towarzyszyły specjalnie w tym celu przygotowane krótkie relacje filmowe. Badacze wielokrotnie komentowali też wyniki w mediach, tłumacząc metodę i kontekst odkryć, a także współpracując z niezależnymi twórcami treści.

Doceniono również „Skarby Kalisza” Stowarzyszenia Poszukiwaczy Śladów Historii „DENAR Kalisz”. W minionym roku stowarzyszenie przyciągnęło uwagę mediów dzięki serii spektakularnych odkryć, w tym dwóch niezależnych garnków z wczesnośredniowiecznymi monetami srebrnymi, złotego naszyjnika kultury gockiej, ale i innych zabytków. Każdemu znalezisku towarzyszyła szybka i szeroka komunikacja w mediach społecznościowych i obecność w mediach tradycyjnych. Zabytki były przekazywane właściwym instytucjom konserwatorskim, kontynuując sprawozdawanie również z dalszych etapów opracowań, ostatecznie działalność stowarzyszenia została uhonorowana Nagrodą Prezydenta Miasta Kalisza.

Trzecie miejsce to InAsia. Prehistoria człowieka w Azji Środkowej – projekt kierowany przez prof. dr hab. Małgorzatę Kot z UW, który został oficjalnie zainaugurowany podpisaniem umowy z Akademią Nauk Uzbekistanu i powołaniem międzynarodowego laboratorium badawczego. Było to szeroko komunikowane w mediach. Zespół prowadzi też stałą, uporządkowaną komunikację poprzez oficjalną stronę projektu, publikując relacje z działań terenowych, zdjęcia i opisy metodologii. Istotnym elementem popularyzacji są liczne wykłady i wywiady kierowniczki projektu i otwarcie części prac terenowych dla lokalnych osób spoza środowiska akademickiego.

„Unikatowy artefakt” to kategoria poświęcona pojedynczym zabytkom o wyjątkowej formie, funkcji lub kontekście, wnoszącym istotną nową wiedzę do badań nad przeszłością.

Miejsce 1 i 2 zdobyły w niej dwa obiekty odkryte w ramach projektu „Jezioro Lednica”, odpowiednio: belka z podobizną ludzkiej twarzy z czasów chrztu Polski oraz pozłacana włócznia wczesnopiastowska.

Dębową belkę wydobył - podczas podwodnych badań konstrukcji wału obronnego grodu na wyspie Ostrów Lednicki - zespół prof. Andrzeja Pydyna z Centrum Archeologii Podwodnej UMK w Toruniu we współpracy z Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy. Datowania dendrochronologiczne wskazują, że drewno zostało ścięte około roku 967. Rzeźba ma wymiary około 12 na 9 cm, ale wykonana została niezwykle starannie. Jest to dotąd jedyne takie znane przedstawienie z terenów Polski, poszerzające stan wiedzy na temat symboliki we wczesnym średniowieczu.

Drugie odkrycie z jeziora – cztery włócznie, odkrył ten sam zespół. Znalezisko datowane jest na X/XI wiek. Jeden egzemplarz jest wyjątkowo bogato zdobiony – jego grot pokryto złotem, srebrem i brązem oraz osadzono w misternie dekorowanej tulei.

Miejsce 3 przypadło odkryciu z Domasławia (Dolnośląskie) – ozdobie z chrząszczy w dziecięcym grobie sprzed ok. 2,7 tys lat. Podczas specjalistycznych analiz zabytków z cmentarzyska kultury łużyckiej w Domasławiu, prowadzonych przez dr Agatę Hałuszko (UMCS w Lublinie), dr. Marcina Kadeja (UWr) oraz dr Annę Józefowską (IAiE PAN), zidentyfikowano ozdobę wykonaną z chitynowych przedpleczy chrząszczy Phyllobius viridicollis, umieszczoną w urnie grobowej dziecka w wieku ok. 9–10 lat.

Nagrodzono też nowe inicjatywy badawcze, których założenia i metodologia zapowiadają istotny wkład w przyszłe badania archeologiczne. Za najciekawszy projekt rozpoczęty w 2025 uznano „Srebrzysty świt. Gospodarka kruszcowa w państwie Piastów”. Naukowcy kierowani przez dr Ewelinę Miśta-Jakubowską z IA UJ chcą zbadać pochodzenie i obieg kruszców – głównie srebra, ale także ołowiu i cyny – we wczesnośredniowiecznej Polsce, w czasach formowania się państwa pierwszych Piastów.

Na 2. miejscu znalazł się projekt „Historia Bałtów z obszaru dzisiejszej północno-wschodniej Polski w epoce żelaza i średniowieczu na podstawie analiz kopalnego DNA”, prowadzony pod kierunkiem inż. Michała Ireneusza Golubińskiego z Centrum Nowych Technologii UW. Jego celem jest analiza kopalnego DNA (aDNA) ludności zachodnich Bałtów zamieszkujących północno-wschodnią Polskę od epoki żelaza po średniowiecze. W planie jest genetyczne zbadanie ok. 50 osobników z cmentarzysk związanych z Bałtami, by odtworzyć strukturę haplogrup Y, mtDNA i genomu jądrowego. Wyniki zostaną skorelowane z kontekstem archeologicznym, by ocenić zmiany demograficzne, migracje i asymilację ludności na przestrzeni wieków.

„Więcej światła! Badania rysunków naskalnych, objaśnisk i okopceń w pradziejowych kopalniach krzemienia pasiastego w krzemionkach” to kolejny doceniony projekt, rozpoczęty w Muzeum Archeologicznym i Rezerwacie „Krzemionki”. Prowadzi do Muzeum Historyczno Archeologiczne w Ostrowcu Świętokrzyskim oraz IAE PAN. Plan zakłada szczegółową analizę około 60 potencjalnych śladów naskalnych rysunków i okopceń pozostawionych przez neolitycznych górników. Badacze pod kierownictwem Artura Jedynaka i dr Dagmary H. Werra, zastosują techniki takie jak reflektografia w podczerwieni oraz dokumentację źródeł światła w kopalniach. Celem projektu jest ustalenie pierwotnego wyglądu malowideł i opracowanie programu ich konserwacji.

Przyznano też nagrodę dla wystaw, które w najbardziej angażujący i przemyślany sposób zaprezentowały archeologię szerokiej publiczności. Za najlepszą wystawę czasową 2025 uznano „Góra Zyndrama. Tajemnicza twierdza sprzed 3700 lat” Muzeum Śląskiego w Katowicach. Przygotowana przez dr Renatę Abłamowicz we współpracy z dr hab. Marcinem S. Przybyłą, profesorem IA UJ ekspozycja prezentuje wyniki badań stanowiska archeologicznego na Górze Zyndrama w Maszkowicach. W epoce brązu, ok. 1725 r. p.n.e., funkcjonowała tam warowna siedziba z kamienną architekturą obronną, najstarszą dotąd rozpoznaną na obszarze dzisiejszej Polski. Wystawa obejmuje liczne zabytki z poroża, kości, bursztynu i brązu oraz rekonstrukcje, w tym pełnowymiarowe relikty bramy.

Na miejscu 2. znalazła się wystawa Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie - „Chrobry. Życie i twórczość”. Wystawa ta stawia w centrum postać Bolesława Chrobrego – jego życie, dokonania i wpływ na kształtowanie państwa pierwszych Piastów. Ekspozycja została przygotowana w konwencji historycznego komiksu i zawiera interaktywną grę planszową oraz mobilny przewodnik.

Na miejscu 3. - wystawa „Bolesław Chrobry. Z Poznania po władzę i koronę” – Muzeum Archeologicznego w Poznaniu i Rezerwatu Archeologicznego Genius loci. Wystawa ta stanowi centralne wydarzenie obchodów 1000-lecia pierwszej polskiej koronacji oraz rocznicy śmierci i pochówku władcy.

Oceniano też publikacje, które w minionym roku najtrafniej i najrzetelniej popularyzowały wiedzę archeologiczną lub historyczną. Za najważniejszą książkę 2025 uznano „Homo (nie tylko)sapiens. Inna opowieść o naszych przodkach” Agnieszki Krzemińskiej (Wydawnictwo Literackie). Kolejne są „Ruś wikingów. Skandynawowie we wczesnośredniowiecznej Europie Wschodniej ” (wyd. II, rozszerzone) – Władysława Duczko oraz „Chrześcijanie pierwszych wieków. Tom I: Wierni, biskupi, eremici” – Roberta Wiśniewskiego (Wydawnictwo RN).

Wyróżnienie dla depozytów i zespołów zabytków, których odkrycie miało szczególne znaczenie naukowe lub symboliczne, określane jest w ramach kategorii najważniejszy skarb 2025. Najwyżej oceniono znalezisko w okolicach Kalisza (wielkopolskie), dokonane przez Stowarzyszenie Poszukiwaczy Śladów Historii „DENAR Kalisz”. Dwa z depozytów to wczesnośredniowieczne garnki z zespołami monet liczącymi po kilkaset egzemplarzy, w tym denary krzyżowe oraz monety władców Europy Zachodniej, częściowo zachowane wraz z fragmentami tkanin. Serię odkryć dopełnił złoty naszyjnik z III–IV w. n.e., ukryty w naczyniu i zachowany w bardzo dobrym stanie. Całość stanowi rzadki przykład koncentracji skarbów o zróżnicowanej chronologii i funkcji, starannie udokumentowanych i przekazanych do dalszych badań.

Doceniono też odkrycie w Wilnie (Litwa) ukrytych insygniów grobowych władców Polski i Litwy: króla Aleksandra Jagiellończyka oraz królowych Elżbiety Habsburżanki i Barbary Radziwiłłówny. Regalia ukryto we wrześniu 1939 r. m.in. dzięki Janowi Małyszce, który dotrzymał przysięgi tajemnicy aż do końca lat 80. XX wieku, a następnie poszukiwano ich przez kolejne trzy dekady. Odnaleziono je na przełomie lat 2024 i 2025, w okolicznościach, które wywołały szeroką dyskusję wokół działań indywidualnego poszukiwacza Sauliusa Poderisa i relacji z litewskimi instytucjami ochrony dziedzictwa.

Na miejscu trzecim w tej kategorii znalazło się odkrycie z Bochni (Małopolskie) - „pierwszy skarb miasta, czyli ponad 600 monet z XV w.”. W lesie pod Bochnią Wojciech i Marek Budzyn – członkowie Stowarzyszenia Poszukiwaczy STATER - odnaleźli ceramiczne naczynie zawierające depozyt ponad 600 monet z XV wieku. Analizy przeprowadzone na zlecenie Muzeum im. prof. Stanisława Fischera w Bochni wykazały, że w skład skarbu wchodziło 592 srebrne denary jagiellońskie, 26 półgroszy oraz cztery złote dukaty Zygmunta Luksemburskiego. Ustalono również, że złote monety były owinięte w lnianą tkaninę i umieszczone pod warstwą starannie ułożonych srebrnych monet.

Wybrano też najlepsze fotografie, które w wyjątkowy sposób uchwyciły ludzi, zabytki lub emocje związane z archeologią. Tytuł najlepszego archeologicznego zdjęcia 2025 zyskała „twarz z głębin lednickiego jeziora”. Chodzi o zbliżenie na rzeźbioną twarz, wydobywającą się z półmroku jeziora. Fotografia powstała w trakcie badań archeologii podwodnej na Jeziorze Lednica przez Centrum Archeologii Podwodnej UMK w Toruniu we współpracy z Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy.

Miejsce 2. zajęło dokumentowanie zbrodni nad Jeziorem Borówno, autorstwa Daniela Frymarka. Ujęcie z lotu ptaka pokazuje precyzyjną, niemal laboratoryjną pracę w miejscu o wyjątkowo ciężkim ładunku emocjonalnym. Fotografia powstała w trakcie badań masowego grobu odkrytego nad jeziorem Borówno, prowadzonych przez archeologów i specjalistów z IA UŁ, zajmujących się dokumentowaniem Zbrodni Pomorskiej z 1939 roku.

Miejsce 3. to widok z lotu ptaka na wykopaliska kurhanu typu Orzeszkowo ze śladami nietypowych rytuałów w Nowym Chorowie. Zdjęcie dokumentuje plan i wewnętrzną strukturę unikatowego kurhanu, odsłoniętego w ramach projektu „Kurhanowisko w lesie”, prowadzonego przez dr. Sławomira Wadyla.

W każdej z kategorii głosowali też internauci. Ich oceny można poznać na stronie internetowej.

Celem „Archeologicznych Sensacji” jest pokazanie, jak wiele dzieje się w polskiej archeologii – w wymiarze spektakularnych odkryć i w codziennej, często niewidocznej pracy badawczej. Plebiscyt powstał - i jest nadal realizowany - jako próba opowiedzenia o archeologii w całej jej różnorodności: od badań terenowych i analiz naukowych, przez wystawy i publikacje, po projekty realizowane we współpracy z pasjonatami i lokalnymi społecznościami - podkreślał redaktor naczelny „Archeologii Żywej” dr Radosław Biel w informacji prasowej przesłanej serwisowi „Nauka w Polsce”.(PAP)

Nauka w Polsce

zan/ bar/