Opisanie odkrytej ostatnio kandydatki na nową planetę karłowatą w Układzie Słonecznym było możliwe dzięki obserwacjom zebranym przez polskich naukowców z przeglądu nieba OGLE – podało Obserwatorium Astronomiczne UW.
Jak poinformował PAP dyrektor Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego prof. Andrzej Udalski, pod koniec października br. amerykańscy astronomowie ogłosili w serwisie arXiv – czyli ogólnodostępnym, internetowym archiwum gromadzącym elektroniczne wersje artykułów naukowych – odkrycie kandydatki na nową planetę karłowatą w Układzie Słonecznym (https://arxiv.org/abs/2610.38693).
Dzięki archiwalnym obserwacjom obiektu zebranym przez naukowców z przeglądu nieba OGLE, realizowanego w Obserwatorium Astronomicznym Uniwersytetu Warszawskiego (OA UW), było możliwe dokładniejsze scharakteryzowanie tego obiektu. Wyniki polskich badań również opublikowano w serwisie arXiv (https://arxiv.org/html/2611.15959v1).
Eksperyment OGLE (The Optical Gravitational Lensing Experiment) jest prowadzony w Obserwatorium Las Campanas w Chile od 1992 r. przez naukowców z OA UW pod kierunkiem prof. Andrzeja Udalskiego. To fotometryczny przegląd nieba polegający na monitorowaniu jasności milionów gwiazd Drogi Mlecznej i sąsiadujących z nią galaktyk. Dzięki obserwacjom naukowcy wykrywają zjawiska i obiekty tymczasowe albo okresowe.
W komunikacie nadesłanym z OA UW napisano, że 27 października br. ogłoszono odkrycie obiektu transneptunowego (czyli obiegającego Słońce po orbitach znajdujących się poza trajektorią Neptuna) o nazwie 2026 ED138. Obiekt został znaleziony w danych zebranych przez Obserwatorium im. Very Rubin od marca do lipca tego roku. Znaleziono również jego archiwalne obserwacje z lat 2016-2019 wykonane za pomocą instrumentu DECam na Teleskopie im. Victora Blanco w Chile.
Według szacunków amerykańskich badaczy, średnica obiektu może sięgać 1500 km, co czyni go jednym z największych ciał Układu Słonecznego znajdujących się poza orbitą Neptuna.
Obiekt znajduje się obecnie na tle gwiazdozbioru Korony Południowej, w pobliżu zgrubienia centralnego naszej Galaktyki, a więc obszaru nieba regularnie obserwowanego w ramach OGLE. Prof. Andrzej Udalski i dr hab. Przemysław Mróz zauważyli, że obiekt został uchwycony na ponad stu archiwalnych obrazach nieba zebranych za pomocą Teleskopu Warszawskiego w latach 2011-2024.
„Ponieważ wiele z tych obserwacji poprzedzało detekcje z instrumentu DECam i Obserwatorium im. Very Rubin, dzięki ich połączeniu z danymi odkrywców można było bardzo precyzyjnie wyznaczyć orbitę 2026 ED138 wokół Słońca” – powiedział cytowany w komunikacie dr hab. Mróz.
Orbita nowo odkrytego obiektu nie jest okręgiem, ale wydłużoną elipsą. Odległość tego ciała niebieskiego od Słońca zmienia się od 37 do 49 jednostek astronomicznych (jedna jednostka astronomiczna, j.a., to średnia odległość Ziemia-Słońce, czyli ok. 150 mln km). Obecnie 2026 ED138 znajduje się 47,2 j.a. od Słońca, a jeden jego obieg wokół naszej gwiazdy zajmuje prawie 283 ziemskie lata. Dla porównania Neptun, który jest najdalszą od Słońca planetą, porusza się w średniej odległości około 30 j.a. od Słońca, a jeden rok na tej planecie trwa 165 ziemskich lat.
„Co ciekawe, orbita obiektu jest nachylona pod stosunkowo dużym kątem, około 24 stopni, do płaszczyzny orbity Ziemi. Powoduje to, że obiekt oddala się znacząco od ekliptyki na niebie, przez co umknął uwadze wcześniejszym przeglądom nieba poszukującym obiektów transneptunowych, m.in. prowadzonemu w ramach projektu OGLE w 2010 roku” – dodał dr hab. Mróz.
Obserwacje wykonane w ramach projektu OGLE potwierdzają dużą jasność absolutną obiektu, równą około 3,15 wielkości gwiazdowych (wielkość gwiazdowa służy do oznaczania blasku gwiazd). Zdaniem badaczy tak wysoka jasność może świadczyć o tym, że obiekt jest bardzo duży. Dotychczasowe obserwacje nie pozwalają jednak na precyzyjne zmierzenie jego średnicy, ponieważ nie jest znane jego albedo, czyli wielkość określająca zdolność do odbijania światła. Średnica obiektu może wynosić od około 600 km (jeśli odbija dużą część padającego nań światła słonecznego) do 1500 km (jeśli słabo odbija światło).
„Dopiero przyszłe obserwacje wykonane w zakresie podczerwonym albo obserwacje zakryć gwiazd przez 2026 ED138 pozwolą na precyzyjne zmierzenie jego rozmiarów. Jeżeli te dodatkowe badania potwierdzą duże rozmiary obiektu, będzie on mógł zostać zaklasyfikowany jako planeta karłowata” – powiedział również cytowany w komunikacie prof. Udalski.
Naukowcy z OA UW przypomnieli, że najbardziej znaną planetą karłowatą w Układzie Słonecznym jest Pluton. Przez wiele dekad był uważany za dziewiątą planetę naszego układu, jednak na początku tego wieku astronomowie zaczęli odkrywać wiele innych dużych ciał krążących poza orbitą Neptuna. Dlatego w 2006 r. Międzynarodowa Unia Astronomiczna odebrała Plutonowi status planety i utworzyła nową kategorię ciał niebieskich – planety karłowate. Są to obiekty na tyle duże, że dzięki własnej grawitacji mogą uzyskać kształt podobny do kulistego. Nie są jednak tak masywne jak planety, żeby oczyścić sąsiedztwo swojej orbity z innych obiektów. Poza Plutonem znamy w Układzie Słonecznym cztery planety karłowate – Ceres, Eris, Makemake i Haumeę.
Obserwacje wykonane w ramach projektu OGLE wskazują również, że 2026 ED138 ma czerwonawą barwę. Sugeruje to, że jego lodowa powierzchnia jest pokryta warstwą związków organicznych, zwanych tolinami. Powstają one w wyniku oddziaływania prostych związków chemicznych z promieniowaniem ultrafioletowym ze Słońca, bez udziału organizmów żywych. Zwykle mają czerwonawo-brązowy kolor i występują na wielu obiektach transneptunowych, m.in. na Plutonie.
Prof. Udalski dodał, że dzięki obserwacjom wykonanym w ramach projektu OGLE odkryto wiele obiektów transneptunowych. Największy z nich, Dziewanna (znana wcześniej jako 2010 EK139), została odkryta przez Polaków w 2010 r. Początkowo uważano, że jej średnica może wynosić 1000 km, ale późniejsze obserwacje, wykonane za pomocą Teleskopu Kosmicznego Herschel, wskazały, że ma średnicę ok. 470 km.
Z kolei na podstawie obserwacji zakrycia gwiazdy przez Dziewannę 17 maja 2019 r. stwierdzono, że ma ona średnicę co najmniej 507 km. Dziewanna pozostaje największym obiektem Układu Słonecznego odkrytym dzięki obserwacjom prowadzonym przez polskich astronomów. (PAP)
abu/ agt/
Fundacja PAP zezwala na bezpłatny przedruk artykułów z Serwisu Nauka w Polsce pod warunkiem mailowego poinformowania nas raz w miesiącu o fakcie korzystania z serwisu oraz podania źródła artykułu. W portalach i serwisach internetowych prosimy o zamieszczenie podlinkowanego adresu: Źródło: naukawpolsce.pl, a w czasopismach adnotacji: Źródło: Serwis Nauka w Polsce - naukawpolsce.pl. Powyższe zezwolenie nie dotyczy: informacji z kategorii "Świat" oraz wszelkich fotografii i materiałów wideo.