Freony (chlorofluorowęglowodory, CFC) to syntetyczne związki używane masowo od lat 30. XX wieku jako chłodziwa w lodówkach i klimatyzatorach, gaz nośny w aerozolach, spieniacze w produkcji pianek a nawet jako środek gaśniczy (gaśnice halonowe). Do tych celów wydawały się idealne - są trwałe, niepalne i nietoksyczne dla ludzi. Z czasem jednak okazało się, że po uwolnieniu do atmosfery niszczą warstwę ozonową oraz działają jak silne gazy cieplarniane. Dlatego ich produkcja została drastycznie ograniczona w latach 90. przez międzynarodowe konwencje.

CFC zostały w większości wypadków zastąpione przez wodorofluorowęglowodory (HFC), które reagują z rodnikami hydroksylowymi w atmosferze, tworząc różne związki, w tym kwas trifluorooctowy (TFA).

Kwas trifluorooctowy to bardzo trwały kwas organiczny, który akumuluje się w wodzie i chociaż występuje w bardzo niskich stężeniach, budzi obawy dotyczące jego potencjalnej toksyczności. Zaliczany jest do PFAS (substancji per- i polifluoroalkilowe), syntetycznych związków chemicznych, zwanych „wiecznymi chemikaliami”, ponieważ nie rozkładają się w środowisku i kumulują w organizmach.

W jednym z badań wykazano, że TFA spowodował deformacje oczu u większości płodów królików narażonych na jego działanie. Unia Europejska sklasyfikowała go jako szkodliwy dla organizmów wodnych i być może zagrażający rozrodczości człowieka.

Jak wykazały międzynarodowe badania pod kierunkiem zespołu z Lancaster University (Wielka Brytania) dotyczące rdzeni lodowych z Arktyki oraz stacji monitorowania, ilość TFA wymywanego z atmosfery przez deszcz i nanoszonego przez wiatr wzrosła ponad trzykrotnie - z 6800 ton rocznie w 2000 roku do 21 800 ton w 2022 roku – właśnie dzięki nowym czynnikom chłodniczym, które pomagają zamknąć dziurę ozonową. W sumie na ziemi i w wodzie nagromadziło się już 335 500 ton TFA.

Wprawdzie stężenia TFA wciąż nie przekroczyły znanych progów bezpieczeństwa, jednak ich wpływ na zdrowie ludzi nie został szczegółowo zbadany, a jego akumulacja w środowisku prawdopodobnie przyspieszy. Ludzie i zwierzęta będą narażeni na działanie tego związku w glebie i wodach powierzchniowych, dopóki – za dziesiątki lub setki lat - nie spłynie on do morza i nie zostanie uwięziony w osadach oceanicznych.

Wprawdzie HFC są obecnie wycofywane z użycia, jednak często zastępuje się je fluoroolefinami (HFO), które rozkładają się do TFA nawet w dziesięciokrotnie szybszym tempie. HFO używane są zwłaszcza w systemach klimatyzacyjnych samochodów.

Pestycydy, produkty farmaceutyczne i chemikalia przemysłowe również są źródłem TFA, jednak za główne źródło autorzy uważają HFC oraz środki znieczulające stosowane w anestezjologii.

Chociaż powrót do freonów nie jest możliwy, zdaniem specjalistów trzeba odejść od HFC. Naturalnym gazem chłodniczym, tanim i bezpiecznym dla warstwy ozonowej jest na przykład amoniak, stosowany w chłodzeniu magazynów żywności czy instalacji przemysłowych.

Paweł Wernicki (PAP)

pmw/ agt/