Ośrodek Przetwarzania Informacji - Państwowy Instytut Badawczy co roku prezentuje aktualny stan polskiej nauki, osiągnięcia badawcze oraz wyzwania stojące przed systemem szkolnictwa wyższego i nauki (SWiN). Jego celem jest dostarczenie informacji na temat rozwoju nauki w Polsce, w tym finansowania badań, innowacji oraz współpracy międzynarodowej. Najnowszy raport uwzględnia dane z 2023 r., a tam gdzie było to możliwe - także informacje z pierwszych miesięcy 2024 r. Zestawiono je z danymi z poprzednich lat oraz z informacjami z innych państw.

„Sfera nauki w Polsce to rozbudowany system. Badania naukowe mogą być prowadzone w szkołach wyższych, instytutach Polskiej Akademii Nauk, instytutach należących do Sieci Badawczej Łukasiewicz, instytutach badawczych oraz innych instytucjach. Zgodnie z danymi pochodzącymi z systemu POL-on w 2023 r. w Polsce działało 346 podmiotów systemu SWiN” – powiedział cytowany w komunikacie dr hab. inż. Jarosław Protasiewicz, dyrektor OPI-PIB.

Jak dodał, w tym okresie mieliśmy łącznie 135 uczelni akademickich (103 publiczne i 32 niepubliczne), 70 instytutów badawczych, 69 instytutów PAN, 22 instytuty Sieci Badawczej Łukasiewicz oraz 50 innych instytucji, m.in. Polską Akademię Umiejętności, centra badawcze, instytucje kultury, fundacje i szpitale.

Aż 42 proc. tych podmiotów (144) funkcjonowało w województwie mazowieckim. Skupione były tu przede wszystkim instytuty badawcze (49 spośród wszystkich 70), instytuty PAN (37 z 69) i instytuty Sieci Badawczej Łukasiewicz (11 z 22). Drugie pod względem liczby podmiotów było województwo małopolskie (34 podmioty), a za nim śląskie (32) i wielkopolskie (27). Najmniej podmiotów zlokalizowanych było w województwach lubuskim (2), opolskim (3) i świętokrzyskim (3).

67 proc. wszystkich pracowników zatrudnionych w systemie SWiN stanowili w 2023 r. badacze. Największy ich udział odnotowano w instytutach PAN i uczelniach publicznych o profilu akademickim – stanowili tam 70-71 proc. całego personelu.

W przeliczeniu na ekwiwalenty pełnego czasu pracy najwięcej badaczy prowadziło działalność w dziedzinach nauk inżynieryjno-technicznych oraz społecznych (po 22 proc.), następnie w naukach ścisłych i przyrodniczych (17 proc.) oraz dziedzinie nauk medycznych i nauk o zdrowiu (16 proc.).

„Z raportu OPI-PIB wynika, że w 2023 r. kobiety stanowiły 46 proc. badaczy zatrudnionych w podmiotach SWiN. Liczba ta nie zmieniła się w porównaniu z 2022 r. Największy ich udział odnotowano w dyscyplinach z dziedziny nauk medycznych i nauk o zdrowiu oraz nauk rolniczych, w których kobiety stanowiły po 58 proc. badaczy” – powiedziała dr Marzena Feldy, kierowniczka Laboratorium Analiz Statystycznych w OPI-PIB.

Jak dodała, w dziedzinach nauk społecznych i nauk humanistycznych kobiety stanowiły nieco ponad połowę zatrudnionych, a największa dysproporcja płci charakteryzowała nauki inżynieryjno-techniczne, w których mężczyźni stanowili aż 71 proc.

Raport ujawnił również, że im wyższy poziom wykształcenia, tym niższy odsetek kobiet wśród badaczy. Najbardziej wyrównane proporcje płci odnotowano w grupie osób z tytułem zawodowym magistra lub równorzędnym. Wśród badaczy ze stopniem doktora kobiety stanowiły większość, natomiast wśród doktorów habilitowanych i profesorów ich udział wyniósł odpowiednio 44 proc. i 30 proc.

Liczba badaczy-obcokrajowców zatrudnionych w polskich podmiotach systemu szkolnictwa wyższego i nauki wzrosła z niemal 1,5 tys. w 2019 r. do ok. 2,4 tys. w 2023 r. 66 proc. z nich posiadało obywatelstwo państw europejskich, a 33 proc. – państw Unii Europejskiej. Największy odsetek wśród obcokrajowców stanowili obywatele Ukrainy (22 proc.) oraz Indii (10 proc.). Co dziesiąty obcokrajowiec był zatrudniony na Uniwersytecie Warszawskim.

W raporcie OPI-PIB podano także informacje o patentach. W 2023 r. badacze z polskich instytucji uzyskali ich niemal 1,5 tys. (krajowych i zagranicznych). Stanowi to wzrost liczby zgłoszeń wynalazków o 22 proc. w stosunku do roku poprzedniego, przełamując spadkowy trend obserwowany w dwóch wcześniejszych latach.

Najwięcej patentów uzyskały uczelnie (1015) oraz podmioty gospodarcze (801). Osoby fizyczne opatentowały 155 wynalazków, instytuty badawcze – 183, a instytuty PAN – 54.

Wśród województw największą liczbę patentów i praw ochronnych miały: mazowieckie (16 proc.), śląskie (15 proc.) oraz małopolskie (10 proc.), a wśród uczelni prym wiodły Politechnika Lubelska (135), Politechnika Śląska (87), Politechnika Łódzka (72) i Politechnika Poznańska (71).

Raport „Nauka w Polsce 2024” sfinansowano ze środków Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Opracował go zespół ekspertów i ekspertek OPI-PIB w składzie: Bartosz Pawlik, Dorota Walkiewicz, dr Marzena Feldy, Marta Czarnocka-Cieciura, Agata Roguz oraz Oliwia Iwańska.

Katarzyna Czechowicz (PAP)

kap/ bar/