Tydzień Otwartego Dostępu 2026 odbywa się od 19 do 25 października. Wydarzenie jest obchodzone przez osoby prywatne, instytucje i organizacje na całym świecie.

Międzynarodowy Tydzień Otwartego Dostępu organizują od 2008 r. SPARC (ang. Scholarly Publishing and Academic Resources Coalition, czyli Koalicja na rzecz Publikacji Naukowych i Zasobów Akademickich) i EIFL (ang. Electronic Information for Libraries, czyli informacja elektroniczna dla bibliotek). Wcześniej w 2007 r. w USA obchodzono Narodowy Dzień Akcji dla Otwartego Dostępu, w 2009 r. rozszerzono go na tydzień działań na rzecz dostępności wiedzy i nauki (Open Access Week, OAW).

Co roku tydzień ma inne hasło przewodnie. Tegorocznym obchodom przyświeca temat „Koszt wiedzy”. „Tworzymy i dzielimy się wiedzą, aby rozwijać ludzkie zrozumienie i dobro wspólne. Zdajemy sobie sprawę, że dostęp do wiedzy i dzielenie się nią jest prawem człowieka. Jednak koszty dostępu do wiedzy i jej udostępniania stale rosną, często dramatycznie. Dlaczego? Kto na tym korzysta?” – napisali organizatorzy na stronie OAW.

Dodali, że rosnąca konsolidacja i kontrola komercyjna nad wszystkimi aspektami wiedzy wiąże się z rosnącą ceną. „Tegoroczny temat zmusza nas do rozważenia finansowych, ludzkich i środowiskowych kosztów tworzenia, dzielenia się i utrzymywania wiedzy, zwłaszcza gdy te koszty są napędzane przez interesy prywatne, a nie publiczne. Zeszłoroczny temat »Kto jest właścicielem naszej wiedzy?« odzwierciedlał rzeczywistość komercyjnej własności wiedzy. Teraz skupiamy się na kosztach tej rzeczywistości i możliwościach odzyskania kontroli nad systemami służącymi interesowi publicznemu” – wyjaśniono na stronie wydarzenia.

Koszty wiedzy, jak zaznaczono w materiale, wykraczają daleko poza szybko rosnące ceny subskrypcji czasopism i opłat za przetwarzanie artykułów. Autorzy wpisu zastanawiali się, jaka jest wartość czasu i wysiłku poświęconego przez autorów, recenzentów i redaktorów w publikacje albo koszt wykluczenia znacznej części światowej populacji z uczciwego udziału w produkcji, dzieleniu się i utrzymywaniu wiedzy. „Dlaczego prace badaczy są wykorzystywane do szkolenia AI bez ich zgody lub wynagrodzenia, a platformy do dzielenia się wiedzą często nadzorują użytkowników? Jaki jest koszt priorytetowego traktowania centrów danych wobec potrzeb ludzi w zakresie energii i wody?” – pytają organizatorzy OAW.

Ich zdaniem status quo nie jest i nigdy nie było sprawiedliwe. „Budowanie systemów dzielenia się wiedzą, odzwierciedlających najlepsze interesy społeczności, którym służą, wymaga zaangażowania w te systemy, zarówno indywidualnie, jak i zbiorowo. Na szczęście istnieje wiele przykładów tego, jak możemy tworzyć, utrzymywać i dzielić się wiedzą jako dobrem publicznym” – wskazali.

Wspomnieli m.in. modele zrównoważonego rozwoju publikacji bez opłat, niekomercyjne i oparte na społeczności albo traktowanie wiedzy jako dobra wspólnego, a nie jako towaru. Znaczenie takich rozwiązań zostało docenione w Rekomendacji UNESCO dotyczącej otwartej nauki w 2021 r. Dokument podpisany przez 193 kraje zakłada m.in. promowanie wspólnego rozumienia otwartej nauki, wprowadzenie sprzyjających rozwiązań prawnych, inwestowanie w otwartą infrastrukturę i serwisy zapewniające bezpłatny dostęp do wyników badań (w postaci publikacji naukowych i danych badawczych) oraz innych zasobów edukacyjnych.

„Międzynarodowy Tydzień Otwartego Dostępu to czas, by wyjść poza rozmowy i pobudzić zmiany w kierunku sposobów dzielenia się wiedzą, które honorują powody, dla których w ogóle tworzymy wiedzę” – podsumowano na stronie OAW.

W Polsce seminaria, konferencje, wykłady i akcje informacyjne przygotowały m.in. Konsorcjum Uczelni Szczecińskich (Uniwersytet Szczeciński, Politechnika Morska w Szczecinie, Pomorski Uniwersytet Medyczny i Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny), Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu, Politechnika Białostocka, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach, Biblioteka Główna Politechniki Warszawskiej, Politechnika Gdańska, Uniwersytet Radomski i Biblioteka Uniwersytecka Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie.

Więcej informacji na stronie  www.openaccessweek.org  oraz stronach uczelni i bibliotek. (PAP)

Nauka w Polsce

abu/ agt/